Çocukların hata yaptıklarında bunu fark etmeyi, karşısındaki kişinin nasıl etkilenmiş olabileceğini anlamayı ve gerektiğinde özür dileyerek davranışını telafi etmeyi öğrenmesi sosyal gelişimin önemli parçalarındandır.
Ancak çocuğa yalnızca “Özür dile!” demek, özür dilemenin anlamını öğretmek için yeterli olmayabilir. Asıl amaç, çocuğun yaptığı davranışı fark etmesi, sorumluluk alması ve mümkün olduğunda davranışını düzeltmeyi öğrenmesidir.
Çocuklar günlük yaşamda istemeden veya düşünmeden başkalarını üzebilir. Bir arkadaşının oyuncağını alabilir, kardeşini itebilir veya bir başkasının eşyasına zarar verebilir.
Bu durumlarda çocuğa;
Amaç çocuğun her küçük durumda otomatik olarak “özür dilerim” demesi değil, özrün neden gerekli olduğunu anlamasıdır.
Çocuğun gerçekten ne yaptığını anlamadan sadece “Hadi özür dile!” demesini istemek, özrü mekanik bir cümleye dönüştürebilir.
Örneğin çocuk arkadaşının oyuncağını elinden çekip aldıysa:
Çocuğun davranışı anlamasına yardımcı olduktan sonra özür dilemesi veya davranışı telafi etmesi teşvik edilebilir.
Çocuğa özrün yalnızca söylenmesi gereken bir kelime olmadığını anlatmak faydalı olabilir.
Örneğin:
Daha küçük çocuklarda uzun ahlaki açıklamalar yerine olayın kendisini anlatmak daha anlaşılır olabilir.
Bazı durumlarda yalnızca “özür dilerim” demek yeterli olmayabilir.
Örneğin çocuk arkadaşının oyuncağını kırdıysa:
“Özür dilerim.”
demesinin yanında oyuncağın onarılmasına yardımcı olması veya uygun bir şekilde telafi etmesi de öğretilebilir.
Bir çocuğu incittiyse, özür dilemenin yanı sıra:
Böylece çocuk yalnızca hatayı kabul etmeyi değil, aynı davranışı tekrar etmemek için ne yapabileceğini de düşünmeye başlar.
Çocuklar özür dilemeyi yalnızca anlatılanlardan değil, yetişkinlerin davranışlarından da öğrenir.
Ebeveyn bir hata yaptığında:
Bu yaklaşım çocuğa özür dilemenin bir zayıflık olmadığını, hata yapan herkesin sorumluluk alabileceğini gösterir.
Çocuk hata yaptığında;
Örneğin:
Çocuk bazen hatasını kabul etmek istemeyebilir. Özellikle öfkeli veya utanmışsa hemen özür dilemeye hazır olmayabilir.
Bu durumda biraz zaman tanınabilir.
Daha sonra olay tekrar ele alınabilir.
Ama çocuğun özür dilememesi nedeniyle uzun süre aşağılanması veya cezalandırılması doğru değildir.
Çocuklar hata yapmanın hayatın doğal bir parçası olduğunu öğrenmelidir.
Burada önemli olan:
Hata yapmak → fark etmek → sorumluluk almak → mümkünse düzeltmek → aynı davranışı tekrar etmemeye çalışmak
şeklindeki süreci öğrenmesidir.
Bu yaklaşım çocuğun hatalarını gizlemek yerine gerektiğinde paylaşabilmesine de yardımcı olabilir.
Küçük çocuklarda:
Olayı kısa ve somut ifadelerle anlatmak, uygun davranışı göstermek ve gerektiğinde ebeveyn desteği vermek daha etkili olabilir.
Okul öncesi dönemde:
Çocuğun karşısındaki kişinin duygusunu düşünmesine yardımcı olacak sorular sorulabilir.
Olayın sonuçları, sorumluluk ve telafi yolları hakkında daha ayrıntılı konuşulabilir.
Böylece özür dilemek yalnızca ezberlenmiş bir cümle olmaktan çıkar.
Çocuğun belirli bir davranışı sürekli tekrarlaması durumunda yalnızca her seferinde özür dilemesini istemek yeterli olmayabilir.
Örneğin sürekli kardeşine vuran bir çocukta:
Sorun günlük yaşamı ciddi şekilde etkiliyorsa çocuk gelişimi uzmanından destek alınabilir.
Çocuğa özür dilemeyi öğretmenin amacı onu her hatasında suçlu hissettirmek değil; yaptığı davranışın sonucunu fark etmesini, sorumluluk almasını ve gerektiğinde telafi etmeyi öğrenmesini sağlamaktır.
Ancak çocuğa yalnızca “Özür dile!” demek, özür dilemenin anlamını öğretmek için yeterli olmayabilir. Asıl amaç, çocuğun yaptığı davranışı fark etmesi, sorumluluk alması ve mümkün olduğunda davranışını düzeltmeyi öğrenmesidir.
Özür dilemek neden öğretilmeli?
Çocuklar günlük yaşamda istemeden veya düşünmeden başkalarını üzebilir. Bir arkadaşının oyuncağını alabilir, kardeşini itebilir veya bir başkasının eşyasına zarar verebilir.Bu durumlarda çocuğa;
- Yaptığı davranışı fark etmeyi,
- Karşısındaki kişinin duygusunu düşünmeyi,
- Sorumluluk almayı,
- Hatasını mümkün olduğunca düzeltmeyi
Amaç çocuğun her küçük durumda otomatik olarak “özür dilerim” demesi değil, özrün neden gerekli olduğunu anlamasıdır.
Çocuğu zorla özür dilemeye mecbur etmek doğru mu?
Çocuğun gerçekten ne yaptığını anlamadan sadece “Hadi özür dile!” demesini istemek, özrü mekanik bir cümleye dönüştürebilir.Örneğin çocuk arkadaşının oyuncağını elinden çekip aldıysa:
şeklinde konuşulabilir.
Çocuğun davranışı anlamasına yardımcı olduktan sonra özür dilemesi veya davranışı telafi etmesi teşvik edilebilir.
Özür dilemenin anlamını açıklayın
Çocuğa özrün yalnızca söylenmesi gereken bir kelime olmadığını anlatmak faydalı olabilir.Örneğin:
Yaşa uygun olarak açıklamalar kısa tutulabilir.
Daha küçük çocuklarda uzun ahlaki açıklamalar yerine olayın kendisini anlatmak daha anlaşılır olabilir.
Özür ile telafi arasındaki bağlantıyı öğretin
Bazı durumlarda yalnızca “özür dilerim” demek yeterli olmayabilir.Örneğin çocuk arkadaşının oyuncağını kırdıysa:
“Özür dilerim.”
demesinin yanında oyuncağın onarılmasına yardımcı olması veya uygun bir şekilde telafi etmesi de öğretilebilir.
Bir çocuğu incittiyse, özür dilemenin yanı sıra:
sorusuyla alternatif davranış üzerinde konuşulabilir.
Böylece çocuk yalnızca hatayı kabul etmeyi değil, aynı davranışı tekrar etmemek için ne yapabileceğini de düşünmeye başlar.
Ebeveynler model olmalı
Çocuklar özür dilemeyi yalnızca anlatılanlardan değil, yetişkinlerin davranışlarından da öğrenir.Ebeveyn bir hata yaptığında:
demesi çocuğa önemli bir örnek olabilir.
Bu yaklaşım çocuğa özür dilemenin bir zayıflık olmadığını, hata yapan herkesin sorumluluk alabileceğini gösterir.
Çocuğu utandırmayın
Çocuk hata yaptığında;- “Sen ne kadar kötü bir çocuksun.”
- “Hiçbir şeyi doğru yapamıyorsun.”
- “Herkesten özür dilemek zorundasın.”
Örneğin:
Burada çocuğun kişiliği değil, değiştirilmesi gereken davranış ele alınır.
Çocuğun özür dilemek istememesi durumunda
Çocuk bazen hatasını kabul etmek istemeyebilir. Özellikle öfkeli veya utanmışsa hemen özür dilemeye hazır olmayabilir.Bu durumda biraz zaman tanınabilir.
denebilir.
Daha sonra olay tekrar ele alınabilir.
Ama çocuğun özür dilememesi nedeniyle uzun süre aşağılanması veya cezalandırılması doğru değildir.
“Hata yapmak normaldir” mesajı verilmeli
Çocuklar hata yapmanın hayatın doğal bir parçası olduğunu öğrenmelidir.Burada önemli olan:
Hata yapmak → fark etmek → sorumluluk almak → mümkünse düzeltmek → aynı davranışı tekrar etmemeye çalışmak
şeklindeki süreci öğrenmesidir.
Bu yaklaşım çocuğun hatalarını gizlemek yerine gerektiğinde paylaşabilmesine de yardımcı olabilir.
Yaşa göre nasıl öğretilebilir?
Küçük çocuklarda:Olayı kısa ve somut ifadelerle anlatmak, uygun davranışı göstermek ve gerektiğinde ebeveyn desteği vermek daha etkili olabilir.
Okul öncesi dönemde:
Çocuğun karşısındaki kişinin duygusunu düşünmesine yardımcı olacak sorular sorulabilir.
Daha büyük çocuklarda:
Olayın sonuçları, sorumluluk ve telafi yolları hakkında daha ayrıntılı konuşulabilir.
Böylece özür dilemek yalnızca ezberlenmiş bir cümle olmaktan çıkar.
Hatalar sürekli tekrarlanıyorsa
Çocuğun belirli bir davranışı sürekli tekrarlaması durumunda yalnızca her seferinde özür dilemesini istemek yeterli olmayabilir.Örneğin sürekli kardeşine vuran bir çocukta:
- Davranışın ne zaman ortaya çıktığı,
- Öncesinde ne yaşandığı,
- Çocuğun hangi ihtiyacını ifade etmeye çalıştığı,
- Alternatif olarak hangi davranışın öğretilebileceği
Sorun günlük yaşamı ciddi şekilde etkiliyorsa çocuk gelişimi uzmanından destek alınabilir.
Siz de deneyiminizi paylaşabilirsiniz.
- Çocuğunuza özür dilemeyi nasıl öğrettiniz?
- Sadece “özür dile” demek yerine hatasını anlamasını sağlamaya çalışıyor musunuz?
- Çocuğunuz yaptığı bir hatayı kendiliğinden telafi ettiği oldu mu?
- Ebeveyn olarak kendi hatalarınızda özür dilemeyi çocuklarınıza göstermenin faydasını gördünüz mü?
- Çocuklara sorumluluk ve özür dileme alışkanlığı kazandırmak isteyen ailelere hangi tavsiyelerde bulunursunuz?
Çocuğa özür dilemeyi öğretmenin amacı onu her hatasında suçlu hissettirmek değil; yaptığı davranışın sonucunu fark etmesini, sorumluluk almasını ve gerektiğinde telafi etmeyi öğrenmesini sağlamaktır.